Αστυνομική βία και Στρασβούργο: Γιατί η Ελλάδα εξακολουθεί να πληρώνει τα ίδια λάθη – Και τι πρέπει να αλλάξει στην ΕΛ.ΑΣ.

 Από τον Μάλλιο και τη νομολογία του ΕΔΔΑ έως τον Συνήγορο του Πολίτη και τη μελέτη Τσουκαλά: το πρόβλημα δεν τελειώνει στη χρήση βίας – αρχίζει από την εκπαίδευση και φτάνει μέχρι την ΕΔΕ

Κάθε φορά που ένα σοβαρό περιστατικό αστυνομικής βίας φτάνει στη δημοσιότητα, η συζήτηση στην Ελλάδα καταλήγει σχεδόν νομοτελειακά στα δύο άκρα.

Από τη μία, «οι αστυνομικοί κάνουν τη δουλειά τους».

Από την άλλη, «η Αστυνομία αυθαιρετεί».

Ανάμεσα στα δύο συνθήματα χάνεται το ουσιαστικό ερώτημα:

Τι λέει πραγματικά το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για την Ελλάδα και, κυρίως, γιατί ορισμένα από τα ίδια προβλήματα επανέρχονται εδώ και δεκαετίες;

Το ζήτημα δεν αφορά μόνο το εάν ένας αστυνομικός χρησιμοποίησε υπερβολική βία.

Αφορά το θεσμικό πλαίσιο, την εκπαίδευση, τις εντολές που έλαβε, τον σχεδιασμό της επιχείρησης, τα διαθέσιμα μέσα, την αναλογικότητα της επέμβασης και —σε δεύτερο χρόνο— το εάν το ίδιο το κράτος διερεύνησε πραγματικά τι συνέβη.

Και εκεί βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη πλευρά της συζήτησης.

Το Στρασβούργο δεν εξετάζει μόνο «ποιος χτύπησε ποιον»

Η νομολογία του ΕΔΔΑ είναι πολύ πιο σύνθετη από τη δημόσια συζήτηση που γίνεται συνήθως στην Ελλάδα.

Στο άρθρο 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης βρίσκεται το δικαίωμα στη ζωή και στο άρθρο 3 η απαγόρευση των βασανιστηρίων και της απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης.

Όταν όμως υπάρχει σοβαρή καταγγελία για παράνομη χρήση βίας από κρατικό όργανο, οι υποχρεώσεις του κράτους δεν σταματούν στο ίδιο το συμβάν.

Υπάρχει και η διαδικαστική υποχρέωση αποτελεσματικής διερεύνησης.

Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο οι αρχές διερευνούν εκ των υστέρων ένα περιστατικό μπορεί να αποκτήσει αυτοτελή σημασία υπό την ΕΣΔΑ.

Στην υπόθεση Petropoulou-Tsakiris κατά Ελλάδας, για παράδειγμα, το ΕΔΔΑ εξέτασε καταγγελίες τόσο για αστυνομική κακομεταχείριση όσο και για την αποτελεσματικότητα και αμεροληψία της έρευνας που ακολούθησε.

Αυτό είναι κρίσιμο.

Δεν αρκεί να ανοίξει ένας φάκελος. Πρέπει να γίνει πραγματική έρευνα.

Η υπόθεση Μακαρατζής που σημάδεψε τη νομολογία

Ιδιαίτερη θέση στη νομολογία για την Ελλάδα έχει η υπόθεση Makaratzis κατά Ελλάδας.

Το ζήτημα αφορούσε αστυνομική επιχείρηση καταδίωξης και χρήση πυροβόλων όπλων, με το ΕΔΔΑ να εξετάζει όχι μόνο τις πράξεις των συγκεκριμένων αστυνομικών αλλά και τις εγγυήσεις που όφειλε να έχει δημιουργήσει το κράτος γύρω από επιχειρήσεις που μπορούν να θέσουν ανθρώπινη ζωή σε κίνδυνο.

Η νομολογία που ακολούθησε επιμένει σε μια βασική αρχή: το κράτος οφείλει να διαθέτει κατάλληλο νομικό και διοικητικό πλαίσιο για τη χρήση βίας και πυροβόλων όπλων και επαρκείς εγγυήσεις έναντι αυθαιρεσίας, κατάχρησης αλλά ακόμη και αποτρέψιμων ατυχημάτων.

Και υπάρχει μια δεύτερη παράμετρος:

ο σχεδιασμός της επιχείρησης.

Μια αστυνομική επιχείρηση πρέπει, κατά τη νομολογία του Δικαστηρίου, να σχεδιάζεται και να ελέγχεται κατά τρόπο που να περιορίζει όσο είναι δυνατό την προσφυγή σε θανατηφόρα βία και τον κίνδυνο απώλειας ζωής.

Άρα η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται στον τελευταίο αστυνομικό της αλυσίδας.

Πρέπει να φτάνει και σε εκείνον που σχεδίασε την επιχείρηση.

Ένα πρόβλημα που το Συμβούλιο της Ευρώπης γνωρίζει εδώ και χρόνια

Η λεγόμενη ομάδα υποθέσεων Makaratzis δεν αφορά ένα απομονωμένο συμβάν.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει περιγράψει την ομάδα ως υποθέσεις σχετικές με χρήση θανατηφόρας βίας και κακομεταχείριση από όργανα επιβολής του νόμου, καθώς και έλλειψη αποτελεσματικής διερεύνησης τέτοιων περιστατικών.

Αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό σημείο.

Διότι πλέον δεν συζητάμε για ένα λάθος μιας συγκεκριμένης ημέρας.

Συζητάμε για ζητήματα που απασχολούν τους ευρωπαϊκούς θεσμούς επί σειρά ετών.

Και ο Συνήγορος του Πολίτη είχε εντοπίσει το πρόβλημα

Η κριτική δεν προέρχεται μόνο από το Στρασβούργο.

Ο ίδιος ο Συνήγορος του Πολίτη, μέσω του Εθνικού Μηχανισμού Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας, έχει θεσμικό ρόλο στην ανεξάρτητη διερεύνηση συγκεκριμένων καταγγελιών και στην παρακολούθηση εσωτερικών ερευνών των Σωμάτων Ασφαλείας.

Ο ΕΜΗΔΙΠΑ δημιουργήθηκε ακριβώς μέσα σε ένα περιβάλλον όπου είχε προηγηθεί έντονη κριτική των οργάνων του Συμβουλίου της Ευρώπης για πλημμελείς πειθαρχικές διερευνήσεις και φαινόμενα ατιμωρησίας που είχαν αναδειχθεί μέσα από καταδικαστικές αποφάσεις του ΕΔΔΑ.

Άρα το πρόβλημα έχει αναγνωριστεί θεσμικά και στο εσωτερικό της χώρας.

Τσουκαλά: από το «σάπιο μήλο» στο «σάπιο δέντρο»

Εδώ αποκτά ενδιαφέρον και το δεύτερο υλικό που εξετάσαμε.

Στην παρουσίαση του βιβλίου της Αναστασίας Τσουκαλά «Η συστημική φύση της αστυνομικής βίας στην Ελλάδα», ο Χαράλαμπος Κουρουνδής περιγράφει μια προσέγγιση που δεν αντιμετωπίζει το φαινόμενο με τη θεωρία του μεμονωμένου «σάπιου μήλου», αλλά εξετάζει συνολικά τον μηχανισμό μέσα στον οποίο εμφανίζονται τέτοια περιστατικά.

Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση.

Αυτή είναι επιστημονική/πολιτική ερμηνεία και όχι δικαστική διαπίστωση του ΕΔΔΑ.

Δεν μπορούμε συνεπώς να γράψουμε ότι «το ΕΔΔΑ θεωρεί την αστυνομική βία στην Ελλάδα συστημική».

Μπορούμε όμως να πούμε ότι διαφορετικές πηγές καταλήγουν να εξετάζουν επαναλαμβανόμενα προβλήματα στον έλεγχο και στη διερεύνηση.

Και εκεί συναντώνται οι δύο συζητήσεις.

Το μεγάλο πρόβλημα: τι γίνεται μετά το περιστατικό;

Το υλικό που εξετάσαμε είναι ιδιαίτερα αυστηρό ως προς την ποιότητα του πειθαρχικού ελέγχου.

Η σχετική παρουσίαση της έρευνας της Τσουκαλά χαρακτηρίζει χαμηλή την ποιότητα πολλών πειθαρχικών ερευνών και θέτει ως κεντρικό ζήτημα την αποτελεσματικότητα του μηχανισμού ελέγχου.

Από εκεί προκύπτει ένα ερώτημα που το Katehacker θεωρεί ότι πρέπει επιτέλους να τεθεί καθαρά:

Αρκεί μια ΕΔΕ;

Όχι.

Η φράση «διατάχθηκε Ένορκη Διοικητική Εξέταση» δεν αποτελεί από μόνη της απάντηση.

Πρέπει να γνωρίζουμε:

• Πότε ξεκίνησε η έρευνα;
• Ποιος την πραγματοποίησε;
• Είχε οποιαδήποτε υπηρεσιακή σχέση με τους ελεγχόμενους;
• Συλλέχθηκε εγκαίρως το βιντεοληπτικό υλικό;
• Εξετάστηκαν οι αστυνομικές επικοινωνίες;
• Αναζητήθηκε υλικό από κάμερες καταστημάτων και πολιτών;
• Εξετάστηκαν όλοι οι αυτόπτες μάρτυρες;
• Υπήρχαν ιατροδικαστικά ευρήματα;
• Εξετάστηκε εάν τηρήθηκαν οι επιχειρησιακές εντολές;
• Εξετάστηκαν οι ευθύνες εκείνων που έδωσαν τις εντολές και όχι μόνο εκείνων που τις εκτέλεσαν;

Γιατί διαφορετικά η ΕΔΕ κινδυνεύει να μετατραπεί από μηχανισμό λογοδοσίας σε μια διοικητική διαδικασία που απλώς κλείνει έναν φάκελο.

Ανεξάρτητος έλεγχος – όχι «αστυνομικοί εναντίον αστυνομικών»

Η μελέτη που μας εστάλη προχωρά ακόμη περισσότερο, παρουσιάζοντας την πρόταση για αποκλειστικά εξωτερικό έλεγχο όταν τίθεται ζήτημα κακώς νοούμενης συναδελφικής αλληλεγγύης, μαζί με την πραγματική εφαρμογή της υποχρέωσης των αστυνομικών να φέρουν τα προβλεπόμενα διακριτικά.

Και δεν πρόκειται για μια συζήτηση που υπάρχει μόνο στην Ελλάδα.

Όργανα του Συμβουλίου της Ευρώπης έχουν επίσης αναφερθεί στην ανάγκη αποτελεσματικής ανεξάρτητης διερεύνησης καταγγελιών κατά αστυνομικών.

Η λύση, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι κάθε καταγγελία είναι αληθινή.

Το αντίθετο.

Ο πραγματικά ανεξάρτητος έλεγχος προστατεύει και τον αθώο αστυνομικό.

Body cameras: το βίντεο δεν είναι εχθρός του σωστού αστυνομικού

Και εδώ φτάνουμε σε ένα μέτρο που πρέπει να εξεταστεί σοβαρά.

Κάμερες σώματος – body cameras.

Με αυστηρούς κανόνες για το πότε ενεργοποιούνται, ποιος έχει πρόσβαση στο υλικό, πόσο διατηρείται, πώς προστατεύονται τα προσωπικά δεδομένα και ποιος ελέγχει οποιαδήποτε απενεργοποίησή τους.

Όχι ως μηχανισμός διαρκούς επιτήρησης του αστυνομικού.

Αλλά ως αντικειμενικός μάρτυρας.

Σήμερα ένα βίντεο πολίτη μπορεί να αρχίζει στα μισά ενός περιστατικού.

Μπορεί να δείχνει τον αστυνομικό να χρησιμοποιεί βία χωρίς να δείχνει τι συνέβη δέκα δευτερόλεπτα νωρίτερα.

Η body camera μπορεί να προστατεύσει και τις δύο πλευρές.

Εάν υπήρξε αυθαιρεσία, υπάρχει αποδεικτικό υλικό.

Εάν όμως ο αστυνομικός δέχθηκε επίθεση και χρησιμοποίησε απολύτως αναγκαία και αναλογική βία, υπάρχει επίσης αποδεικτικό υλικό.

Κάμερες και στα περιπολικά

Το ίδιο πρέπει να εξεταστεί για τα περιπολικά και, τεχνικά όπου είναι εφικτό, για άλλα επιχειρησιακά οχήματα.

Σε μια καταδίωξη θα μπορούσαν έτσι να αποτυπώνονται:

η συμπεριφορά του καταδιωκόμενου οχήματος, οι ελιγμοί του, οι κίνδυνοι για τρίτους, οι εντολές του Κέντρου και η χρονική εξέλιξη του περιστατικού.

Στην εποχή που σχεδόν κάθε πολίτης διαθέτει κάμερα στο κινητό του, είναι παράδοξο ολόκληρες αστυνομικές επιχειρήσεις να ανακατασκευάζονται εκ των υστέρων κυρίως από καταθέσεις.

Εκπαίδευση στη χρήση βίας – όχι μία φορά στη Σχολή

Το δεύτερο μεγάλο κεφάλαιο είναι η εκπαίδευση.

Το ΕΔΔΑ έχει επισημάνει στη νομολογία του ότι τα όργανα επιβολής του νόμου πρέπει να είναι εκπαιδευμένα να αξιολογούν εάν υπάρχει απόλυτη αναγκαιότητα για χρήση πυροβόλου όπλου, με σεβασμό στην ανθρώπινη ζωή.

Αυτό δεν μπορεί να εξαντλείται στην αρχική εκπαίδευση.

Χρειάζεται συνεχής επιχειρησιακή επανεκπαίδευση με πραγματικά σενάρια:

καταδιώξεις, ένοπλος ύποπτος, επίθεση με όχημα, πλήθος, σύλληψη ατόμου που αντιστέκεται, άτομο σε ψυχική κρίση, χρήση λιγότερο θανατηφόρων μέσων, πρώτες βοήθειες μετά τη χρήση βίας.

Ο αστυνομικός πρέπει να μπορεί να πάρει μέσα σε δευτερόλεπτα μια απόφαση που ένας δικαστής θα εξετάσει χρόνια αργότερα επί μήνες.

Ακριβώς γι' αυτό χρειάζεται καλύτερη εκπαίδευση.

Το Συμβούλιο της Ευρώπης σημειώνει επίσης ότι η επαρκής εκπαίδευση αποτελεί σημαντικό στοιχείο στην αξιολόγηση του τρόπου με τον οποίο οργανώνονται οι επιχειρήσεις ώστε να περιορίζεται ο κίνδυνος για τη ζωή.

Διακριτικά που πραγματικά φαίνονται

Υπάρχει και ένα πολύ απλούστερο ζήτημα.

Ο πολίτης πρέπει να μπορεί να αναγνωρίσει τον αστυνομικό που ενεργεί απέναντί του.

Και ο νόμιμα ενεργών αστυνομικός δεν έχει κανέναν λόγο να φοβάται έναν μοναδικό υπηρεσιακό αριθμό αναγνώρισης.

Το υλικό της έρευνας που εξετάσαμε θέτει ρητά και το θέμα της εφαρμογής της υποχρέωσης των διακριτικών.

Η λύση μπορεί μάλιστα να σχεδιαστεί ώστε να προστατεύει τα προσωπικά στοιχεία του αστυνομικού: όχι ονοματεπώνυμο, αλλά ευδιάκριτος μοναδικός αριθμός.

Και οι επικεφαλής;

Εδώ υπάρχει ένα ζήτημα που συνήθως περνά σε δεύτερη μοίρα.

Σε μια αποτυχημένη επιχείρηση δεν πρέπει αυτομάτως όλη η ευθύνη να καταλήγει στον τελευταίο αστυφύλακα.

Ποιος έδωσε την εντολή;

Τι πληροφορίες είχε;

Υπήρχε επιχειρησιακό σχέδιο;

Υπήρχαν διαθέσιμα ηπιότερα μέσα;

Υπήρχε κατάλληλη στελέχωση;

Ο αστυνομικός είχε εκπαιδευτεί για το συγκεκριμένο περιστατικό;

Η ευθύνη πρέπει να εξετάζεται σε ολόκληρη την επιχειρησιακή αλυσίδα.

Αυτό άλλωστε συνδέεται με τη νομολογία που εξετάζει εάν οι αστυνομικές επιχειρήσεις σχεδιάστηκαν και ελέγχθηκαν κατά τρόπο ώστε να ελαχιστοποιείται ο κίνδυνος για τη ζωή.

Τα στοιχεία πρέπει να δημοσιοποιούνται

Και υπάρχει κάτι ακόμη.

Δεν μπορούμε να συζητούμε σοβαρά για «αστυνομική αυθαιρεσία» ή για «μεμονωμένα περιστατικά» χωρίς δεδομένα.

Χρειάζεται ετήσια δημόσια εικόνα:

Πόσες καταγγελίες έγιναν; Πόσες κρίθηκαν βάσιμες; Πόσες ΕΔΕ διατάχθηκαν; Πόσες τέθηκαν στο αρχείο; Πόσες επέστρεψαν για συμπληρωματική έρευνα; Πόσες οδήγησαν σε πειθαρχικές κυρώσεις; Πόσες αφορούσαν χρήση πυροβόλου όπλου; Πόσες κατέληξαν σε ποινική διαδικασία;

Μάλιστα, σε έγγραφο του 2025 του Συμβουλίου της Ευρώπης προτείνονται, μεταξύ άλλων, ενίσχυση του ρόλου του Συνηγόρου, εκπαίδευση στα ανθρώπινα δικαιώματα και δημοσιοποίηση δεδομένων για έρευνες σχετικές με αστυνομική συμπεριφορά.

Χωρίς στοιχεία, όλοι μπορούν να ισχυρίζονται ό,τι θέλουν.

Με στοιχεία, μπορούμε να συζητήσουμε πολιτική.

Τι προτείνει το Katehacker

Αν θέλουμε πραγματικά να σταματήσουμε να βλέπουμε τις ίδιες υποθέσεις να φτάνουν χρόνια αργότερα στο Στρασβούργο, χρειάζεται ένα ολοκληρωμένο σύστημα:

Body cameras με αυστηρό θεσμικό πλαίσιο. Κάμερες στα επιχειρησιακά οχήματα. Ευδιάκριτοι μοναδικοί αριθμοί αναγνώρισης. Καταγραφή και ασφαλής διατήρηση των επιχειρησιακών επικοινωνιών. Συνεχής πιστοποίηση στη χρήση βίας και πυροβόλων. Τακτική εκπαίδευση σε πραγματικά σενάρια. Αυτόματη ανεξάρτητη διερεύνηση περιστατικών θανάτου ή σοβαρού τραυματισμού. Συγκεκριμένες προθεσμίες στις πειθαρχικές έρευνες. Έλεγχος ολόκληρης της διοικητικής αλυσίδας. Ενίσχυση του ΕΜΗΔΙΠΑ. Και δημόσια ετήσια στατιστικά για την έκβαση των υποθέσεων.

Αλλά χρειάζεται και κάτι ακόμη.

Να προστατεύσουμε και τον αστυνομικό που έκανε σωστά τη δουλειά του

Η λογοδοσία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως εχθρός του αστυνομικού.

Είναι ακριβώς το αντίθετο.

Ο αστυνομικός που επιχειρεί στον δρόμο παίρνει αποφάσεις μέσα σε δευτερόλεπτα, υπό πίεση και πολλές φορές με κίνδυνο της ίδιας του της ζωής.

Αν ενήργησε νόμιμα, πρέπει η Πολιτεία να διαθέτει τα μέσα για να το αποδείξει γρήγορα.

Όχι να παραμένει για τρία ή τέσσερα χρόνια κατηγορούμενος επειδή μια ΕΔΕ σέρνεται.

Όχι να εξαρτάται η υπεράσπισή του από ένα βίντεο κινητού που αρχίζει στη μέση του συμβάντος.

Όχι να αφήνεται μόνος του να αποδείξει ότι εκτέλεσε τις εντολές που έλαβε.

Η body camera, το GPS, οι καταγεγραμμένες εντολές του Κέντρου και μια πραγματικά ανεξάρτητη έρευνα μπορούν να αθωώσουν έναν αστυνομικό εξίσου αποτελεσματικά με όσο μπορούν να αποκαλύψουν μια αυθαιρεσία.

Αυτό είναι κράτος δικαίου.

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι «με τον πολίτη ή με τον αστυνομικό»

Αυτό είναι το λάθος δίλημμα.

Το πραγματικό ερώτημα είναι:

Θέλουμε μια σύγχρονη Αστυνομία που μπορεί να χρησιμοποιεί αποφασιστικά τη νόμιμη βία όταν είναι πραγματικά αναγκαία, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να αποδεικνύει ότι η επέμβασή της ήταν νόμιμη, αναγκαία και αναλογική;

Αν ναι, τότε η απάντηση δεν είναι ούτε η συγκάλυψη ούτε η συλλογική ενοχοποίηση των αστυνομικών.

Είναι κανόνες, εκπαίδευση, τεχνολογία, αποδεικτικά στοιχεία και ανεξάρτητος έλεγχος.

Γιατί κάθε φορά που μια ελληνική υπόθεση φτάνει στο Στρασβούργο και διαπιστώνεται παραβίαση, το πρόβλημα δεν αφορά μόνο εκείνον που βρισκόταν στο πεζοδρόμιο εκείνη τη στιγμή.

Αφορά την εκπαίδευση που του έδωσε η Πολιτεία.

Τις εντολές που έλαβε.

Τον επιχειρησιακό σχεδιασμό.

Τον έλεγχο που ακολούθησε.

Και τελικά την ίδια την αξιοπιστία της Ελληνικής Αστυνομίας και του κράτους.

Γιατί η πραγματική προστασία του κύρους της ΕΛ.ΑΣ. δεν είναι να μη διερευνώνται τα λάθη της.

Είναι να δημιουργηθεί ένα σύστημα που θα τα εντοπίζει, θα τα διορθώνει και —κυρίως— θα εμποδίζει να επαναληφθούν.

Πηγές – Τεκμηρίωση

Το άρθρο βασίστηκε και διασταυρώθηκε με στοιχεία από:

• Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ/HUDOC) – Νομολογία για υποθέσεις αστυνομικής βίας και αποτελεσματικής διερεύνησης, μεταξύ των οποίων Makaratzis κατά Ελλάδας, Bekos και Koutropoulos κατά Ελλάδας και Petropoulou-Tsakiris κατά Ελλάδας.
• Συμβούλιο της Ευρώπης – Επιτροπή Υπουργών – Έγγραφα και αποφάσεις σχετικά με την εκτέλεση των αποφάσεων της ομάδας υποθέσεων Makaratzis κατά Ελλάδας και την αντιμετώπιση περιστατικών κακομεταχείρισης από όργανα επιβολής του νόμου.
• Συνήγορος του Πολίτη – ΕΜΗΔΙΠΑ – Εκθέσεις του Εθνικού Μηχανισμού Διερεύνησης Περιστατικών Αυθαιρεσίας για τον πειθαρχικό έλεγχο και τη διερεύνηση καταγγελιών σε βάρος προσωπικού των Σωμάτων Ασφαλείας.
• Βαγγέλης Μάλλιος, Διδάκτωρ Νομικής – Ανάλυση της νομολογίας του ΕΔΔΑ για υποθέσεις αστυνομικής βίας στην Ελλάδα.
• Αναστασία Τσουκαλά, Η συστημική φύση της αστυνομικής βίας στην Ελλάδα – στοιχεία και προτάσεις για τον πειθαρχικό και δικαστικό έλεγχο.
• Χαράλαμπος Κουρουνδής – παρουσίαση και ανάλυση της μελέτης της Αναστασίας Τσουκαλά, από την οποία αντλήθηκαν στοιχεία για τον πειθαρχικό έλεγχο και τον ΕΜΗΔΙΠΑ.