Επιστροφές με χειροπέδες και κρατήσεις χωρίς τέλος: Η έκθεση-καμπανάκι του Συνηγόρου του Πολίτη
Η Ετήσια Έκθεση 2025 για τις επιστροφές αλλοδαπών καταγράφει πρακτικές που, σύμφωνα με τον Συνήγορο του Πολίτη, πλήττουν θεμελιώδη δικαιώματα: Καθολική δέσμευση επιστρεφόμενων, ελλιπή ενημέρωση, προβληματικές συνθήκες κράτησης και νομοθετικές αλλαγές που εγείρουν σοβαρά ζητήματα συμβατότητας με το ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο.
ΗΕλλάδα επέστρεψε το 2025 συνολικά 5.736 αλλοδαπούς. Πίσω όμως από τον αριθμό αυτό, η νέα Ειδική Έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη για τις επιστροφές αλλοδαπών 2025 περιγράφει ένα σύστημα με σοβαρές αντιφάσεις. Διαδικασίες που φιλοδοξούν να είναι αποτελεσματικές, αλλά συχνά λειτουργούν, σύμφωνα με την Ανεξάρτητη Αρχή, με όρους αιφνιδιασμού, ανεπαρκούς φροντίδας και περιορισμένης προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Η έκθεση, που δημοσιεύτηκε τον Ιούλιο του 2026 και αποτιμά τα δεδομένα του 2025, δεν αμφισβητεί το δικαίωμα του κράτους να επιτηρεί τα σύνορά του ή να εφαρμόζει αποφάσεις επιστροφής. Επιμένει όμως ότι η διαχείριση της παράτυπης μετανάστευσης πρέπει να κινείται εντός των ορίων του κράτους δικαίου, της αναλογικότητας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Το πιο κρίσιμο εύρημα αφορά την πρακτική δέσμευσης των επιστρεφόμενων. Ο Συνήγορος του Πολίτη αναφέρει ότι το 2025 παγιώθηκε η χρήση μέσων δέσμευσης με Velcro σχεδόν για όλους τους επιστρεφόμενους, από τον χώρο κράτησης μέχρι την απογείωση του αεροσκάφους. Κατά την έκθεση, η πρακτική αυτή δεν φαίνεται να βασίζεται σε εξατομικευμένη εκτίμηση κινδύνου ή σε συγκεκριμένη αντίσταση κάθε προσώπου, αλλά χρησιμοποιείται συχνά προληπτικά.
Η Αρχή θεωρεί ότι αυτή η καθολική προσέγγιση έρχεται σε αντίθεση με την αρχή της αναλογικότητας και με τον Κώδικα Δεοντολογίας του Frontex. Ζητεί, ως εκ τούτου, κάθε απόφαση για χρήση μέσων δέσμευσης να αιτιολογείται ατομικά, να επανεξετάζεται διαρκώς και να προηγούνται μέθοδοι αποκλιμάκωσης.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται επίσης στην έλλειψη έγκαιρης ενημέρωσης. Πολλοί άνθρωποι, σύμφωνα με τις διαπιστώσεις της έκθεσης, πληροφορούνται την επικείμενη επιστροφή την ίδια ημέρα. Το αποτέλεσμα είναι να μην προλαβαίνουν να ενημερώσουν συγγενείς, να επικοινωνήσουν με δικηγόρο, να συγκεντρώσουν προσωπικά αντικείμενα ή να εξασφαλίσουν κατάλληλη ένδυση και υπόδηση.
Ο Συνήγορος προτείνει η ενημέρωση να γίνεται τουλάχιστον 24 ώρες πριν από την επιχείρηση. Η πρόταση δεν παρουσιάζεται απλώς ως ζήτημα ανθρωπισμού, αλλά και ως προϋπόθεση ομαλότερης λειτουργίας: ο αιφνιδιασμός, σημειώνει η έκθεση, προκαλεί αντιδράσεις, αιτήματα ασύλου της τελευταίας στιγμής και δυσκολίες στην ίδια τη διαδικασία επιστροφής.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η εικόνα που περιγράφεται για την ιατρική αξιολόγηση πριν από την αναχώρηση. Η βεβαίωση «fit to travel» εκδίδεται συχνά την τελευταία στιγμή, ενώ ο γιατρός που συνοδεύει την επιχείρηση δεν έχει πρόσβαση στον πλήρη ηλεκτρονικό ιατρικό φάκελο του επιστρεφόμενου. Σε πολλές περιπτώσεις, ο ιατρικός έλεγχος περιορίζεται σε σύντομες ερωτήσεις για την κατάσταση της υγείας και τη φαρμακευτική αγωγή.
Η έκθεση καταγράφει μάλιστα περίπτωση ατόμου που είχε συμπεριληφθεί σε επιχείρηση επιστροφής, παρά το ότι έπασχε από φυματίωση, και τελικά εξαιρέθηκε την τελευταία στιγμή. Για τον Συνήγορο, το περιστατικό αυτό αναδεικνύει τον κίνδυνο μιας τυπικής, αντί ουσιαστικής, ιατρικής αξιολόγησης.
Στις επιχειρήσεις επιστροφής με εμπορικές πτήσεις, όπου συνήθως επιστρέφονται μικρές ομάδες ή μεμονωμένα πρόσωπα, η κατάσταση εμφανίζεται εξίσου προβληματική. Η Αρχή αναφέρει περιπτώσεις στις οποίες οι επιστρεφόμενοι παρέμεναν δεσμευμένοι για τουλάχιστον επτά ώρες, περίμεναν σε αστυνομικά οχήματα και οδηγούνταν στις τουαλέτες δεμένοι, σε κοινή θέα άλλων επιβατών. Παράλληλα, σε ορισμένες επιχειρήσεις δεν υπήρχε πρόβλεψη ούτε για φαγητό ούτε για νερό.
Η έκθεση επισημαίνει και τη μεταχείριση των λεγόμενων «αναπληρωματικών» επιστρεφόμενων, δηλαδή ανθρώπων που μεταφέρονται ως εναλλακτικές επιλογές έως το αεροδρόμιο, παρότι συχνά δεν ταξιδεύουν τελικά. Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι άνθρωποι αυτοί υφίστανται τη διαδικασία μεταγωγής και πολύωρης παραμονής σε κλειστούς χώρους, χωρίς να εκτελείται τελικά η επιστροφή τους. Καταγράφεται ακόμη και περιστατικό σοβαρού αυτοτραυματισμού αναπληρωματικού κατά την παραμονή του σε αστυνομικό όχημα.
Οι αριθμοί: Λιγότερες επιστροφές, περισσότερη κράτηση
Το 2025 πραγματοποιήθηκαν:
- 5.736 επιστροφές συνολικά
- 2.464 αναγκαστικές επιστροφές
- 2.032 εθελούσιες επιστροφές μέσω ΔΟΜ
- 1.240 οικειοθελείς αναχωρήσεις
Ο συνολικός αριθμός επιστροφών ήταν κατά περίπου 2% χαμηλότερος από το 2024, ενώ οι αναγκαστικές επιστροφές μειώθηκαν κατά 3%. Αντίθετα, οι οικειοθελείς αναχωρήσεις αυξήθηκαν κατά 31%.
Την ίδια στιγμή, όμως, η διοικητική κράτηση αυξήθηκε θεαματικά. Την 1η Νοεμβρίου 2025 κρατούνταν διοικητικά ενόψει επιστροφής 2.746 άτομα, έναντι 1.895 ένα χρόνο νωρίτερα — αύξηση της τάξης του 44%.
Από αυτούς:
- 1.667 κρατούνταν σε Προαναχωρησιακά Κέντρα Κράτησης Αλλοδαπών, τα γνωστά ΠΡΟΚΕΚΑ.
- 324 κρατούνταν σε αστυνομικά τμήματα ή άλλους χώρους της Ελληνικής Αστυνομίας.
- 755 κρατούνταν στην Ειδική Εγκατάσταση Κράτησης Σιντικής.
Η έκθεση σημειώνει ότι σχεδόν ένας στους δέκα διοικητικά κρατούμενους βρισκόταν σε αστυνομικά τμήματα, χώρους που, όπως υπογραμμίζει, δεν είναι κατάλληλοι για κράτηση πέραν ολίγων ωρών ή ημερών. Επιπλέον, σχεδόν τρεις στους δέκα κρατούνταν στην εγκατάσταση της Σιντικής.
Σιντική: Κράτηση σε μια δομή που δεν έχει καν τυπικά ιδρυθεί
Σκληρή είναι η περιγραφή για την Ειδική Εγκατάσταση Κράτησης Σιντικής. Ο Συνήγορος του Πολίτη επισημαίνει ότι η δομή λειτουργεί χωρίς να έχει εκδοθεί η προβλεπόμενη κοινή υπουργική απόφαση ίδρυσής της.
Κατά την αυτοψία, η Αρχή διαπίστωσε ελλείψεις σε ιατρική φροντίδα, ρουχισμό, υποδήματα, κλινοσκεπάσματα και είδη προσωπικής υγιεινής. Καταγράφηκαν παράπονα κρατούμενων που επιθυμούσαν να επισκεφθούν το ιατρείο, ενώ αναφέρθηκαν περιστατικά ψώρας, ανεμοβλογιάς, διαβήτη, τραυμάτων και άλλων προβλημάτων υγείας.
Η χωροθέτηση της δομής, ανάμεσα σε βουνά και δίπλα σε ποτάμι, επιβαρύνει περαιτέρω τις συνθήκες, καθώς υπάρχει αυξημένη υγρασία και χαμηλές θερμοκρασίες. Το έδαφος από χώμα και χαλίκι δυσχεραίνει τη μετακίνηση, ειδικά τον χειμώνα, ενώ οι χώροι υγιεινής είναι εξωτερικοί, με χημικές τουαλέτες και περιορισμένες καμπίνες λουτρού.
Το συμπέρασμα της Αρχής είναι σαφές ότι η Σιντική δεν μπορεί να θεωρηθεί κατάλληλος χώρος διαμονής πέραν ολίγων ημερών.
Αστυνομικά τμήματα: Χώροι κράτησης που δεν αντέχουν ούτε λίγες μέρες
Η έκθεση επαναφέρει το χρόνιο ζήτημα της διοικητικής κράτησης σε αστυνομικά τμήματα. Στη Διεύθυνση Αλλοδαπών Θεσσαλονίκης, για παράδειγμα, διαπιστώθηκε απουσία προαυλισμού, στρώματα στο πάτωμα αντί για κρεβάτια και φθαρμένες τουαλέτες και ντουζιέρες.
Στο Αστυνομικό Τμήμα Κερατσινίου-Δραπετσώνας, οι υποδομές κρίνονται ακατάλληλες όχι μόνο για πολυήμερη αλλά ακόμη και για ολιγόωρη κράτηση. Ανεπαρκής εξαερισμός, απουσία κλιματισμού, ακατάλληλοι χώροι υγιεινής, έλλειψη προαυλισμού και υποστελέχωση.
Ο Συνήγορος υπενθυμίζει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων έχει χαρακτηρίσει τις συνθήκες στο συγκεκριμένο τμήμα «φρικτές» και έχει προτρέψει τις ελληνικές αρχές να το κλείσουν.
Σε αυτό το περιβάλλον, το ημερήσιο ποσό σίτισης των 5,87 ευρώ για κρατούμενους στα αστυνομικά κρατητήρια παρουσιάζεται ως εξόφθαλμα ανεπαρκές. Η Αρχή προειδοποιεί ότι ένα ποσό που παραμένει αμετάβλητο επί δύο δεκαετίες, παρά την αύξηση του κόστους τροφίμων, δεν μπορεί να εξασφαλίσει επαρκή διατροφή και ενδέχεται να καταλήγει σε συνθήκες υποσιτισμού.
Νομοθεσία πιο σκληρή, αλλά όχι απαραίτητα πιο αποτελεσματική
Σημαντικό τμήμα της έκθεσης είναι αφιερωμένο στις νομοθετικές αλλαγές των νόμων 5226/2025 και 5275/2026. Ο Συνήγορος του Πολίτη εκφράζει σοβαρές επιφυλάξεις για ρυθμίσεις που αυξάνουν τη διάρκεια της διοικητικής κράτησης έως τους 24 μήνες, περιορίζουν προθεσμίες προσφυγών και ποινικοποιούν αυστηρότερα την παράτυπη είσοδο ή παραμονή.
Ιδιαίτερα επικριτική είναι η θέση του για τη θέσπιση ποινής φυλάκισης τουλάχιστον δύο ετών και χρηματικής ποινής τουλάχιστον 5.000 ευρώ για παράτυπη είσοδο, έξοδο ή παραμονή. Κατά τον Συνήγορο, η ποινικοποίηση αυτή εγείρει ζητήματα συμβατότητας με το ενωσιακό και διεθνές δίκαιο και ενδέχεται να επιβαρύνει περαιτέρω τη δικαιοσύνη και το ήδη πιεσμένο σωφρονιστικό σύστημα, χωρίς να ενισχύει ουσιαστικά τις επιστροφές.
Η έκθεση ασκεί επίσης κριτική στη ρύθμιση που προβλέπει ότι, αν δεν ολοκληρωθεί η επιστροφή ενός αλλοδαπού ο οποίος απολύθηκε υπό όρο από τη φυλακή, ο χρόνος διοικητικής κράτησης δεν προσμετράται στην ποινή του. Η Αρχή θεωρεί ότι έτσι η αδυναμία της διοίκησης να υλοποιήσει την απομάκρυνση μεταφέρεται τελικά ως επιβάρυνση στον ίδιο τον κρατούμενο.
Το κρίσιμο ερώτημα: Αποτελεσματικές επιστροφές ή διευρυμένη κράτηση;
Η έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη θέτει ένα κεντρικό πολιτικό και θεσμικό ερώτημα. Μπορεί η πολιτική επιστροφών να γίνει αποτελεσματικότερη μέσω μεγαλύτερης κράτησης, αυστηρότερων ποινών και ταχύτερων διαδικασιών, όταν τα ίδια τα πρακτικά εμπόδια – έλλειψη συμφωνιών, περιορισμένες πτήσεις, προβλήματα προξενικής συνεργασίας και ανεπαρκείς υποδομές, παραμένουν;
Για την Αρχή, η απάντηση δεν βρίσκεται στην κανονικοποίηση της διοικητικής κράτησης ούτε στη μετατροπή της επιστροφής σε μια διαδικασία αιφνιδιασμού και καθολικού περιορισμού. Βρίσκεται σε καλύτερη προετοιμασία, αξιοπρεπείς συνθήκες, ουσιαστική ιατρική φροντίδα, πραγματική πρόσβαση σε διερμηνεία και νομική συνδρομή, καθώς και σε ανεξάρτητο έλεγχο.
Δημοσίευση σχολίουDefault CommentsFacebook Comments