Από τον Τσιρώνη έως το Άργος: Οι υποθέσεις χρήσης υπηρεσιακών όπλων που απασχόλησαν τη Δικαιοσύνη (Μέρος Α')

Οι πρώτες υποθέσεις χρήσης πυροβόλων όπλων από αστυνομικούς που απασχόλησαν τη Δικαιοσύνη (1976-1989)

Η υπόθεση του σοβαρού τραυματισμού του 20χρονου στο Άργος, για την οποία οι δύο εμπλεκόμενοι αστυνομικοί έχουν ήδη προφυλακιστεί και κατηγορούνται για απόπειρα ανθρωποκτονίας με ενδεχόμενο δόλο σε ήρεμη ψυχική κατάσταση, έφερε ξανά στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης ένα ζήτημα που απασχολεί τη χώρα εδώ και δεκαετίες: τη χρήση πυροβόλων όπλων από αστυνομικούς και τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούνται τέτοιες υποθέσεις από τη Δικαιοσύνη.

Η συγκεκριμένη υπόθεση βρίσκεται ακόμη στο στάδιο της κύριας ανάκρισης και δεν υπάρχει μέχρι σήμερα δικαστική κρίση επί της ουσίας. Η τελική αξιολόγηση θα γίνει από τα αρμόδια δικαστήρια, αφού ολοκληρωθεί η ανακριτική διαδικασία.

Με αφορμή τις τελευταίες εξελίξεις, το Katehacker παρουσιάζει ένα ιστορικό αφιέρωμα στις σημαντικότερες υποθέσεις της μεταπολίτευσης στις οποίες η χρήση υπηρεσιακού όπλου από αστυνομικούς οδήγησε σε θάνατο ή σοβαρό τραυματισμό και ακολούθησε δικαστική διερεύνηση.

Το αφιέρωμα βασίζεται σε δημόσια διαθέσιμα δικαστικά στοιχεία, δημοσιευμένες αποφάσεις και στη μελέτη «Πολιτικές δολοφονίες, αστυνομική βία και ρατσιστικά εγκλήματα στην Ελλάδα», η οποία καταγράφει δεκάδες αντίστοιχα περιστατικά από το 1976 και μετά.

1976 – Η υπόθεση του Βασίλη Τσιρώνη

Η πρώτη μεγάλη υπόθεση της μεταπολιτευτικής περιόδου που συνδέθηκε με ένοπλη αστυνομική επιχείρηση ήταν εκείνη του γιατρού Βασίλη Τσιρώνη.

Ο Τσιρώνης είχε γίνει γνωστός ήδη από τα χρόνια της δικτατορίας. Για τη δράση του είχε εξοριστεί στον Άη Στράτη, ενώ αργότερα προχώρησε σε μια σειρά ενεργειών που τον έφεραν επανειλημμένα στο επίκεντρο της δημοσιότητας.

Το 1969 πραγματοποίησε αεροπειρατεία σε αεροσκάφος της Ολυμπιακής Αεροπορίας με σκοπό να κατευθυνθεί στην Αλβανία, ενώ τα επόμενα χρόνια αυτοανακήρυξε την κατοικία του στην Αθήνα ως «Ανεξάρτητο Κράτος Βασίλη Τσιρώνη», αρνούμενος να αναγνωρίσει την ελληνική κρατική εξουσία.

Στις 9 Μαΐου 1976, ισχυρές αστυνομικές δυνάμεις πραγματοποίησαν επιχείρηση στο σπίτι του.

Κατά τη διάρκειά της σημειώθηκαν πυροβολισμοί και ο Τσιρώνης βρέθηκε νεκρός.

Οι ακριβείς συνθήκες του θανάτου του αποτέλεσαν αντικείμενο έντονης δημόσιας αντιπαράθεσης. Η επίσημη εκδοχή έκανε λόγο για ανταλλαγή πυροβολισμών κατά τη διάρκεια της επιχείρησης, ενώ διατυπώθηκαν και διαφορετικοί ισχυρισμοί σχετικά με το εάν επρόκειτο για αυτοκτονία ή θανάσιμο τραυματισμό από αστυνομικά πυρά.

Η υπόθεση δεν ακολούθησε τη μακρά δικαστική διαδρομή που θα χαρακτήριζε μεταγενέστερες υποθέσεις, ωστόσο καταγράφεται ως μία από τις πρώτες σοβαρές περιπτώσεις της μεταπολίτευσης όπου ο θάνατος πολίτη κατά τη διάρκεια αστυνομικής επιχείρησης προκάλεσε έντονο δημόσιο διάλογο.

1978 – Ο θάνατος του Περικλή Τορναβίτη

Μία από τις πρώτες υποθέσεις που έφτασαν στα ποινικά δικαστήρια ήταν εκείνη του 19χρονου Περικλή Τορναβίτη.

Τη νύχτα της 30ής Νοεμβρίου 1977, μετά από συναυλία στο γήπεδο του Σπόρτινγκ, σημειώθηκαν επεισόδια μεταξύ νεαρών και αστυνομικών δυνάμεων στην περιοχή των Πατησίων.

Κατά τη διάρκεια των επεισοδίων ο Τορναβίτης δέχθηκε πυροβολισμό και μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο, όπου κατέληξε στις 11 Ιουλίου 1978, ύστερα από πολύμηνη νοσηλεία.

Η υπόθεση οδηγήθηκε στη Δικαιοσύνη και αποτέλεσε μία από τις πρώτες μεγάλες δίκες για χρήση υπηρεσιακού όπλου από αστυνομικό μετά τη μεταπολίτευση.

Σύμφωνα με τη μελέτη, οι αστυνομικοί που ενεπλάκησαν αρχικά αφέθηκαν ελεύθεροι με περιοριστικούς όρους, ενώ η υπόθεση πέρασε από πολυετή δικαστική διαδικασία. Στο πρωτοβάθμιο δικαστήριο επιβλήθηκαν ποινές φυλάκισης σε δύο αστυνομικούς, όμως σε δεύτερο βαθμό οι κατηγορούμενοι αθωώθηκαν, γεγονός που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις της οικογένειας και φορέων της εποχής.

Η υπόθεση αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τις επόμενες δεκαετίες, καθώς ανέδειξε για πρώτη φορά το ζήτημα της ποινικής ευθύνης αστυνομικών για θανατηφόρα χρήση υπηρεσιακού όπλου.

Αύγουστος 1985 – Η υπόθεση της Catherine John Bull

Λίγους μήνες πριν από την υπόθεση του Μιχάλη Καλτεζά, μία ακόμη θανατηφόρα χρήση υπηρεσιακού όπλου απασχόλησε την επικαιρότητα.

Τον Αύγουστο του 1985, η 22χρονη Αμερικανίδα Catherine John Bull έχασε τη ζωή της από πυροβολισμό του αστυνομικού Νίκου Σταθόπουλου, κατά τη διάρκεια περιστατικού που σημειώθηκε έπειτα από άρνησή της να υποβληθεί σε αστυνομικό έλεγχο του οχήματός της.

Η υπόθεση προκάλεσε έντονο ενδιαφέρον τόσο στην Ελλάδα όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες, λόγω της υπηκοότητας του θύματος, ενώ αποτέλεσε μία ακόμη περίπτωση κατά την οποία η χρήση υπηρεσιακού όπλου από αστυνομικό βρέθηκε στο μικροσκόπιο της Δικαιοσύνης.

Η δικαστική διερεύνηση της υπόθεσης εντάχθηκε στις σημαντικές υποθέσεις της δεκαετίας του 1980 που αφορούσαν τη χρήση θανατηφόρας βίας από αστυνομικούς και καταγράφεται στις ιστορικές μελέτες για την αστυνομική βία στην Ελλάδα

1985 – Η υπόθεση του Μιχάλη Καλτεζά

Η πιο εμβληματική υπόθεση της δεκαετίας του 1980 ήταν αναμφίβολα εκείνη του 15χρονου Μιχάλη Καλτεζά.

Το βράδυ της 17ης Νοεμβρίου 1985, μετά την ολοκλήρωση της πορείας για την επέτειο του Πολυτεχνείου, σημειώθηκαν επεισόδια στα Εξάρχεια.

Κατά τη διάρκεια της επέμβασης, ο αστυνομικός Αθανάσιος Μελίστας πυροβόλησε τον Καλτεζά, ο οποίος τραυματίστηκε θανάσιμα.

Ο θάνατός του προκάλεσε πολυήμερες συγκρούσεις στην Αθήνα, εκτεταμένες πολιτικές αντιδράσεις και μία από τις σημαντικότερες ποινικές υποθέσεις της μεταπολίτευσης.

Η δικαστική πορεία

Το Μικτό Ορκωτό Δικαστήριο έκρινε ένοχο τον Μελίστα για ανθρωποκτονία από αμέλεια και του επέβαλε ποινή φυλάκισης δύο ετών και έξι μηνών με τριετή αναστολή.

Μετά από έφεση, η υπόθεση εκδικάστηκε εκ νέου από το Μικτό Ορκωτό Εφετείο, το οποίο, με οριακή πλειοψηφία, τον αθώωσε.

Η αθωωτική απόφαση προκάλεσε έντονες κοινωνικές και πολιτικές αντιδράσεις και μέχρι σήμερα αποτελεί μία από τις πλέον γνωστές δικαστικές υποθέσεις σχετικά με τη χρήση υπηρεσιακού όπλου από αστυνομικό.

Η πρώτη περίοδος της μεταπολίτευσης

Οι υποθέσεις των Τσιρώνη, Τορναβίτη και Καλτεζά σημάδεψαν την πρώτη μεταπολιτευτική περίοδο και αποτέλεσαν τα πρώτα μεγάλα παραδείγματα στα οποία η ελληνική Δικαιοσύνη κλήθηκε να εξετάσει τις συνθήκες χρήσης πυροβόλων όπλων από αστυνομικούς.

Μέσα από τις αποφάσεις αυτές άρχισαν να αναδεικνύονται ζητήματα όπως:

• τα όρια της νόμιμης άμυνας,
• η αναγκαιότητα χρήσης θανατηφόρας βίας,
• η αναλογικότητα της αστυνομικής επέμβασης,
• η ποινική ευθύνη των αστυνομικών,
• καθώς και η αξιολόγηση πραγματογνωμοσυνών και μαρτυρικών καταθέσεων.

Οι υποθέσεις αυτές αποτέλεσαν τη βάση πάνω στην οποία διαμορφώθηκε σταδιακά η μεταγενέστερη νομολογία για αντίστοιχα περιστατικά.

Στο Β΄ Μέρος του αφιερώματος παρουσιάζονται οι σημαντικότερες υποθέσεις της δεκαετίας του 1990, περίοδος κατά την οποία αυξήθηκαν οι ποινικές διώξεις για περιστατικά χρήσης υπηρεσιακών όπλων, ενώ αρκετές υποθέσεις έφτασαν μέχρι τον Άρειο Πάγο και, σε ορισμένες περιπτώσεις, στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.