ΠΑΤΣΑΡΟΥΧΑΣ Ευάγγελος: “Rubber Bullets στην ΕΛ.ΑΣ.; Νομική θωράκιση ή θεσμικός κίνδυνος;”

Άρθρο για την αναγκαιότητα ή μη νομοθέτησης και εισαγωγής ελαστικών βλημάτων- σφαιριδίων χρώματος στην Ελληνική Αστυνομία

(Του Ανθυπαστυνόμου ΠΑΤΣΑΡΟΥΧΑ Ευαγγέλου, μέλους της Ε.ΑΣ.Υ.Φθιώτιδας)

Ι. Αντικείμενο

Η παρούσα δημοσίευση μου έρχεται έπειτα από την συζήτηση που έχει ξεκινήσει σχετικά με την αναγκαιότητα ή μη νομοθέτησης και εισαγωγής ελαστικών βλημάτων-σφαιριδίων χρώματος, στην Ελληνική Αστυνομία, κάτι το οποίο έχει προταθεί από το δεύτερο μεγαλύτερο πρωτοβάθμιο συνδικαλιστικό όργανο εκπροσώπησης αστυνομικών στην χώρας μας, ήτοι την Ε.Α.Υ.Θεσσαλονίκης, μέσω και του υπ’ αρίθμ.: 37/2025 εγγράφου της.

 

Ας προβούμε λοιπόν στην αξιολόγησή της πρότασης περί νομοθέτησης και εισαγωγής ελαστικών βλημάτων-σφαιριδίων χρώματος (rubber bullets, foam rounds, pepperball) στο επιχειρησιακό οπλοστάσιο της Ελληνικής Αστυνομίας, υπό το πρίσμα του ισχύοντος εθνικού και διεθνούς δικαίου. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι εάν τα μέσα αυτά χαρακτηρίζονται ως «less-lethal», αλλά εάν:

 

Ø Υφίσταται αποδεδειγμένη επιχειρησιακή αναγκαιότητα,

Ø Υπάρχει επαρκές νομικό έρεισμα,

Ø Η εισαγωγή τους είναι συμβατή με τις διεθνείς δεσμεύσεις της χώρας,

Ø Το σχετικό νομικό ρίσκο είναι αποδεκτό.

ΙΙ. Το ισχύον εθνικό νομικό πλαίσιο

Η χρήση όπλων από αστυνομικά όργανα ρυθμίζεται από τον Νόμο 3169/2003. Ο Νόμος αυτός θεμελιώνεται στις αρχές:

 

Ø της αναγκαιότητας,

Ø της αναλογικότητας,

Ø της επικουρικότητας (χρήση ως έσχατο μέσο),

Ø της αποφυγής υπέρμετρης βλάβης.

 

Δεν περιλαμβάνει ειδική πρόβλεψη για ελαστικά βλήματα-σφαιρίδια χρώματος ως αυτοτελή κατηγορία επιχειρησιακού μέσου. Η εισαγωγή βλητικού μέσου ικανού να προκαλέσει σοβαρή σωματική βλάβη χωρίς ρητή, λεπτομερή και εξειδικευμένη κανονιστική ρύθμιση θα δημιουργούσε:

Ø ζήτημα προβλεψιμότητας του Νόμου,

Ø κίνδυνο υπέρβασης εξουσίας,

Ø αυξημένη έκθεση του Δημοσίου σε αστική και διεθνή ευθύνη.

 

Επιπλέον, δεν έχει τεκμηριωθεί συγκεκριμένο επιχειρησιακό κενό στο ισχύον σύστημα διαχείρισης πλήθους (δακρυγόνα, υδροβόλα, κρότου-λάμψης, φυσικά μέσα περιορισμού). Η αρχή της αναγκαιότητας επιβάλλει ότι δεν εισάγεται νέο μέσο καταστολής, εφόσον τα υφιστάμενα επαρκούν.

 

IΙΙ. Ερμηνευτική προσέγγιση του Ν. 3169/2003 υπό το φως της νομολογίας του Ε.Δ.Δ.Α.

 

Η εφαρμογή του Νόμου 3169/2003, δεν δύναται πλέον να εξετάζεται αποκομμένα από το δεσμευτικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και τη σχετική νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Η Ελλάδα έχει επανειλημμένως καταδικασθεί για:

 

Ø παραβίαση του άρθρου 2 Ε.Σ.Δ.Α. (δικαίωμα στη ζωή),

Ø παραβίαση του άρθρου 3 Ε.Σ.Δ.Α. (απαγόρευση απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης),

Ø πλημμελή ή μη αποτελεσματική διερεύνηση περιστατικών αστυνομικής βίας.

 

 

 

Ενδεικτικά αναφέρονται οι υποθέσεις:

 

Ø Makaratzis v. Greece

Ø Bekos and Koutropoulos v. Greece

Ø Zontul v. Greece

 

Από τη νομολογία αυτή προκύπτει ότι η χρήση βίας από κρατικά όργανα επιτρέπεται μόνον εφόσον πληρούνται σωρευτικά οι προϋποθέσεις:

 

Ø Απόλυτης αναγκαιότητας (absolute necessity)

Ø Αυστηρής αναλογικότητας

Ø Πλήρους και τεκμηριωμένης λογοδοσίας

Ø Αποτελεσματικής, ανεξάρτητης και ταχείας έρευνας

 

Συνεπώς ο Ν. 3169/2003, ο οποίος παραμένει σε ισχύ και έχει τροποποιηθεί σε επιμέρους σημεία, ερμηνεύεται πλέον υπό το αυστηρό πλαίσιο της νομολογίας του Ε.Δ.Δ.Α., μη προβλέποντας ειδικά μέσα τύπου ελαστικών βλημάτων.

ΙV. Δεσμεύσεις από το διεθνές δίκαιο

Η Ελλάδα δεσμεύεται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η οποία έχει υπερνομοθετική ισχύ. Ιδίως:

Ø Άρθρο 2 Ε.Σ.Δ.Α. - Δικαίωμα στη ζωή

Ø Άρθρο 3 Ε.Σ.Δ.Α - Απαγόρευση βασανιστηρίων και απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης

 

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έχει διαμορφώσει πάγια νομολογία σύμφωνα με την οποία:

 

Ø Η χρήση βίας από κρατικά όργανα πρέπει να είναι απολύτως αναγκαία.

Ø Οποιοδήποτε μέσο ικανό να προκαλέσει σοβαρό τραυματισμό απαιτεί σαφή, προβλέψιμη και αυστηρά οριοθετημένη νομική βάση.

Ø Η έλλειψη ρυθμιστικού πλαισίου συνιστά αυτοτελή παράγοντα παραβίασης.

Ø Ο χαρακτηρισμός ενός μέσου ως «less-lethal» δεν το καθιστά αυτομάτως συμβατό με το Άρθρο 3.

V. Νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου

1. Tsaava and Others v. Georgia

Το Δικαστήριο διαπίστωσε παραβίαση του Άρθρου 3 Ε.Σ.Δ.Α. λόγω:

 

Ø εκτεταμένης χρήσης ελαστικών βλημάτων,

Ø απουσίας επαρκούς κανονιστικού πλαισίου,

Ø σοβαρών και μόνιμων τραυματισμών (συμπεριλαμβανομένων απωλειών όρασης),

Ø ανεπαρκούς διερεύνησης.

Ιδιαίτερης σημασίας είναι ότι το Δικαστήριο τόνισε την ανάγκη ύπαρξης σαφούς και λεπτομερούς νομοθετικής ρύθμισης πριν από τη χρήση τέτοιων μέσων.

2. Kılıç v. Turkey

Το Ε.Δ.Δ.Α. έκρινε ότι η χρήση ελαστικών βλημάτων κατά διαδηλωτή ήταν δυσανάλογη και συνιστούσε παραβίαση του Άρθρου 3 Ε.Σ.Δ.Α.. Η απόφαση υπογραμμίζει ότι:

 

Ø Η απλή ύπαρξη ταραχών δεν νομιμοποιεί ανεξέλεγκτη χρήση βλητικών μέσων.

Ø Η αναλογικότητα αξιολογείται αυστηρά.

Ø Το κράτος φέρει το βάρος απόδειξης της απολύτου αναγκαιότητας.

 

VI. Συγκριτική εμπειρία άλλων κρατών

Σε κράτη όπου επιτρέπεται η χρήση ελαστικών βλημάτων-σφαιριδίων χρώματος (π.χ. Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο, ΗΠΑ), έχουν καταγραφεί δεκάδες μόνιμες αναπηρίες και απώλειες όρασης, έχουν ασκηθεί πολυάριθμες αγωγές αποζημίωσης, έχουν διατυπωθεί σοβαρές διεθνείς επικρίσεις. Η συγκριτική εμπειρία δεν αποδεικνύει ότι τα μέσα αυτά μειώνουν την ένταση, αντιθέτως σε αρκετές περιπτώσεις οδήγησαν σε κλιμάκωση και θεσμική αμφισβήτηση.

VII. Εκτίμηση νομικού κινδύνου

Η νομοθέτηση ελαστικών βλημάτων-σφαιριδίων χρώματος στην Ελλάδα θα απαιτούσε:

 

Ø λεπτομερή ρύθμιση αποστάσεων και τρόπου στόχευσης,

Ø αυστηρούς κανόνες εμπλοκής,

Ø υποχρεωτική καταγραφή κάθε χρήσης,

Ø ανεξάρτητο μηχανισμό ελέγχου,

Ø εξειδικευμένη εκπαίδευση.

Ακόμη και υπό αυτές τις προϋποθέσεις, το νομικό ρίσκο παραμένει αυξημένο. Η εισαγωγή τους χωρίς αποδεδειγμένη επιχειρησιακή αναγκαιότητα θα μπορούσε να θεωρηθεί δυσανάλογη επιλογή κρατικής πολιτικής και να οδηγήσει σε:

 

Ø καταδίκες από το Ε.Δ.Δ.Α..,

Ø αυξημένες αποζημιώσεις εις βάρος του Δημοσίου,

Ø ποινικές και πειθαρχικές ευθύνες οργάνων.

VIII. Συμπέρασμα

 

Συμπερασματικά, η εισαγωγή και νομοθέτηση ελαστικών βλημάτων-σφαιριδίων χρώματος στην Ελληνική Αστυνομία δεν τεκμηριώνεται ούτε ως επιχειρησιακά αναγκαία ούτε ως αναλογικά ορθή επιλογή. Με βάση, το ισχύον εθνικό νομικό πλαίσιο, τις δεσμεύσεις από την Ε.Σ.Δ.Α., τη νομολογία του Ε.Δ.Δ.Α., τη συγκριτική διεθνή εμπειρία, δεν τεκμηριώνεται η νομική ή επιχειρησιακή αναγκαιότητα νομοθέτησης και εισαγωγής τους στην Ελληνική Αστυνομία. Η εμπειρία άλλων κρατών και η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου δείχνουν ότι τα «less-lethal» μέσα, μπορούν να προκαλέσουν σοβαρούς τραυματισμούς και παραβίαση των άρθρων 2 και 3 της Ε.Σ.Δ.Α.. Ο Νόμος δε 3169/2003, ερμηνευόμενος υπό το αυστηρό πλαίσιο της Νομολογίας, δεν προβλέπει τέτοια μέσα και η οποιαδήποτε νομοθέτηση χωρίς σαφείς περιορισμούς, κανόνες χρήσης και μηχανισμούς ελέγχου θα εκθέσει τη χώρα σε υψηλό νομικό και θεσμικό ρίσκο. Συνεπώς, η μη υιοθέτησή τους συνιστά τη μοναδική επιλογή συμβατή με τις αρχές της αναλογικότητας, της αναγκαιότητας, της προστασίας της ανθρώπινης ζωής, της σωματικής ακεραιότητας και τη μείωση διεθνούς νομικού κινδύνου για τη χώρα.

 

Επιπλέον, όταν το Δημόσιο καταδικάζεται για ζημία από ενέργεια ή παράλειψη αστυνομικού, μπορεί να στραφεί με αναγωγή κατά του υπαλλήλου που κρίθηκε υπεύθυνος, διεκδικώντας το καταβληθέν ποσό. Για όσους λοιπόν θεωρούν ότι η λύση είναι πάντα περισσότερα μέσα, η πραγματικότητα και η νομολογία τους δείχνει ότι μερικές φορές η σοφότερη επιλογή είναι να μην προσπαθούμε να λύσουμε προβλήματα που δεν υπάρχουν, ακόμα κι αν κάποιοι επιμένουν να τα εφευρίσκουν.

 

 

Ø Παραπομπές
Makaratzis v. Greece (αρ. 50385/99) – απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για υπέρμετρη χρήση βίας από αστυνομικά όργανα και μη επαρκή διερεύνηση
https://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/docx/pdf?filename=CASE+OF+MAKARATZIS+v.+GREECE.pdf&id=001-67820&library=ECHR
hudoc.echr.coe.int

 

Ø Bekos and Koutropoulos v. Greece (αρ. 15250/02) – παραβίαση άρθρου 3 ΕΣΔΑ για κακομεταχείριση και πλημμελή διερεύνηση
https://www.globalhealthrights.org/bekos-and-koutropoulos-v-greece/
globalhealthrights.org

 

Ø Zontul v. Greece (αρ. 12294/07) – παραβίαση άρθρου 3 ΕΣΔΑ (βασανιστήρια / απάνθρωπη μεταχείριση)
https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-108587
hudoc.echr.coe.int

 

Νομοθεσία

Ø Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) – επίσημο ελληνικό κείμενο
https://www.echr.coe.int/documents/convention_ell.pdf
ECHR

Ø Νόμος 3169/2003 – Οπλοφορία και Οπλοχρησία αστυνομικών (ενσωμάτωση διάταξης, με αναφορές σε χρήση πυροβόλων όπλων)
https://www.e-nomothesia.gr/kat-astynomikos-astynomia/oploforia-oploxrisia/n-3169-2003.html
hudoc.echr.coe.int

Ø
Διεθνείς πηγές / συμπληρωματικές αποφάσεις
HUDOC – επίσημη βάση αποφάσεων του ΕΔΔΑ (γενική αναζήτηση για υποθέσεις)
https://hudoc.echr.coe.int/
hudoc.echr.coe.int